BILJNI BIODIVERZITET

Specificnost mikroreljefa sa veoma bogatom hidroloskom mrezom osnovni je preduslov za razvoj sekundarne akvaticne vegetacije. Centralno mjesto u kompleksu Bardaca pripada upravo slatkovodnoj i mocvarnoj vegetaciji. Sa druge strane tu su razliciti tipovi suma i livada, a uz veci antropogeni uticaj razvijena je korovska i ruderalna vegetacija. Kovacevic (2005) istrazivanjem vaskularne flore i vegetacije mocvarnog regiona Bardaca je konstatovao 316 vrsta i sedam jasno izdiferenciranih zajednica koje pripadaju akvaticnoj i semiakvaticnoj vegetaciji.

U ekoloskom nizu iduci od sredine vodenih bazena ka obali asocijacije formiraju nekoliko vegetacijskih pojaseva. U dubljoj vodi razvijaju se submerzne sastojine asocijacija: Ceratophylletum demersi i Myriophyllo–Potametum. Na pojas submerzne vegetacije nadovezuje se pojas flotantne vegetacije koga cine sastojine asocijacija: Nymphaeetum albo-luteae, Trapetum natantis i Hydrochari-Nymphoidetum peltatae. Neposredno uz obalu, u plitkoj vodi razvijaju se sastojine asocijacije Salvinio-Spirodeletum polyrrhizae. Na stalno ili povremeno plavljenom obalskom regionu razvija se semiakvaticna vegetacija koju cine sastojine asocijacije Scirpo-Phragmitetum communis koje su u kontaktu sa livadskom, sumskom i ruderalnom vegetacijom.

Livadsku vegetaciju karakterise prisustvo sveze Agropyro-Rumicion, te zajednice Deschampsietum caespitosae.  U zoni mezofilnih suma hrasta kitnjaka i obicnog graba (Querceto-Carpinetum betuli) na slabo do umjereno kiselim zemljistima nalaze se zajednice sveze Arrhenatherion elatioris.

 Sumska vegetacija je diferencirana u vise pojasa shodno promjeni nadmorske visine, hidroloskog i zemljisnog rezima. Na skeletnim krecnjackim zemljistima pretezno na juznim stranama nalazi se pojas sume hrasta medunca i crnog graba (Querco-Ostryetum carpinifoliae). Na suvljim i uzdignutijim stanistima (oko 250 m.n.v.) iznad pojasa nizijskih poplavnih suma rasprostranjena je zajednica hrasta luznjaka i obicnog graba (Carpino betuli-Quercetum roboris). Primarna sumska vegetacija sjeverne Bosne je vegetacija nizijskih poplavnih suma koja je zastupljena u pojasu rijecnih slivova (Vrbas, Sava...). Na mocvarno-glejnim zemljistima sa nizim nivoom podzemne vode zastupljena je zajednica hrasta luznjaka sa zutilovkom (Genisto elatae-Quercetum roboris). Na euglejnom zemljistu koje je pod uticajem podzemnih voda dominantna je zajednica Leucojo-Fraxinetum angustifoliae. Na nju se nadovezuju, na aluvijalnim zemljistima, zajednice: Salici-Populetum i Populetum nigrae-albae koje su u uskoj vezi sa nesumskom vegetacijom.

Korovska i ruderalna vegetacija se nalazi pored puteva, u plitkim barama, na nasipima vodenih bazena i ribnjacima koji se ne koriste za uzgoj ribe. Zastupljene su asocijacije: Polygono-Bidentetum tripartitae, Lolio-Plantaginetum majoris, Panico-Galinsogetum, Polygonetum avicularis, Arctio-Artemisietum vulgaris i dr.

Vaskularne hidrofite imaju visestruku pozitivnu ulogu koja se ogleda u znacaju s obzirom na dokazana pozitivna dejstva na zivi svijet, osobine vode i sedimenta: antierozivno, antitermicko, bioakumulaciono, biofiltraciono, fitosanaciono, alelopatsko i bioindikatorsko dejstvo.

Antropogeno prilagodjavanje uslova zivota dovelo je do narusavanja ravnoteze u prirodnim ekosistemima u koje spadaju mocvarno-barski. Gubitak fitodiverziteta je uzrokovan hidromelioracionim zahvatima i ubrzanom eutrofizacijom. Samim tim neke od prirodnih rijetkosti (Nuphar lutea, Nymphaea alba, Acorus calamus i dr.) dovedeni su na granicu bioloskog opstanka.

Prema spisku vrsta za buducu Crvenu knjigu BiH (Silic, 1996) u regionu Bardaca se nalazi 18 ugrozenih ili ranjivih vrsta. Posebno treba istaci da se u mocvarnom regionu Bardaca nalaze reliktni predstavnici tercijarne flore: Nympaea alba, Nuphar lutea, Najans marina, Hidrocharis morsus-ranae, Ceratophyllum demersum, Myriophyllum spicatum, Trapa natans, Butomus umbellatus, Vallisneria spiralis, koji zasluzuju posebnu zastitu.

Bardaca mocvarno-barski kompleks na krajnjem sjeveru Lijevce polja ne tako davno bio je tipican predio sa mozaicnim rasporedom poplavnih suma razlicitog rezima plavljenja i vodenih povrsina razlicitih velicina i dubina.

Antropogenom aktivnoscu centralni dio Bardace pocetkom proslog vijeka pretvoren  je u ciprinidni ribnjak, koji danas obuhvata 11 basena i pratece ribjacke objekte ( kanalska mreza, kasete za uzgoj riblje mladji, kasete za prezimljavanje konzumske ribe i dr.) neophodne za njegovo funkcionisanje. Izgradnjom ribnjaka na ovom prostoru, provodjenjem brojih agrotehnickih mjera i isusivanja narusena je prirodna ravnoteza ovog fragilonog mocvarno-barskog ekosistema. Uprkos stalnim antropogenim aktivnostima Bardaca je zadrzala svoj izvorni izgled i sastav flore i faune specificne za ovo podrucje.

Nakon promjene vlasnickih odnosa, odnosno privatizovanjem ribnjaka nastupa nov period za  Bardacu. U cilju sto bolje  proizvodnje  na cijelom ovom regionu provode se mjere, koje prije svega uticu na  destrukciju razlicitih tipova stanista u smislu narusavanja prirodne ravnoteze ekosistema. Sjecom suma, prorijedjivanjem sikara i gustih trscaka, unistavanjem makrofitske vegetacije i najzad ubijanjem ptica po cijem je bogatstvu na tako davno ovaj predio bio poznat ne samo u naucnoj vec i u siroj drustvenoj javnosti, cijelo ovo podrucje pocinje gubiti svoj prirodni izgled i ekoloski znacaj.

Pored stalnih i intezivnih agrotehnickih i hidrotehnickih mjera na promjenu i poremecaj ekoloskog karatera mjesta uticu brojne aktivnosti stanovnistva koje zivi u neposrednoj blizi Bardace. Od ovih aktivnosti treba istaci: intezivnu ispasu, neracionlanu upotrebu vjestackih djubriva i pesticida, ispustanje otpadnih voda iz domacinstva i farmi direktno u vodene tokove, bacanje cvrstog komunalnog otpada na mjesta koja nisu predvidjena za takvu namjenu  i dr. Sve navedene aktivnosti koje nepovoljno uticu na cijeli ovaj prostor daleko su manje po svom obimu i ucestalosti u odnosu na nepovoljne mjere koje se provode od strane uprave ribnjaka.

Unistavanjem autohtonih mocvarno-barskih stanista ili mjenjanjem osnovnih sinekoloskih prilika narusava se prvobitno uspostavljena ravnoteza u ekosistemu i mnogim biljnim i zivotinjskim vrstama prijeti opasnost da zauvijek nestanu. Treba naglasiti da specijski diverzitet podrazumjeva bogatstvo odnosno raznovrsnost organskih vrsta na datom prostoru nezavisno od njihove filogenetske i taksonomske pripadnosti. Specijski diverzitet je istovremeno, perko pojedinacanih organizama, populacija i vrsta u cijelini, nosilac i genetickog diverziteta. Ukoliko se jos radi o vrstama na ivici opstanka nesumljiv je znacaj njihovog ocuvanja sa fundamentalnog i zastitarskog aspekta.

U cilju ublazavanja negativnih uticaja na eko-sistem Bardace, neophodno je preduzeti sve neophodne mjere u cilju sto skorijeg proglasenja Bardace Ramsarskim mjestom (Ramsar site), u skladu sa potpisanim obavezama u smislu Ramsarske konvencije. To prije svega, iz razloga sto se radi o specificnom, ekoloski osjetljivom prirodnom stanistu, gdje postoji brojna bioloska raznovrsnost, faune i flore.

S druge strane, postoji i spremnost medjunardonih organizacija i institucija da daju svaku vrstu podrske, kako bi Bardaca dobila naziv mocvara od medjunarodnog znacaja (Wetland of International Importance) i kako bi se na podrucju Bardace sprovodile sve mjere racionalnog koriscenja (Wise use), uz sve mjere zastite zivotne sredine.

Na taj nacin, Bardaca, registrovana na listu zasticenih podrucja Evrope i Svijeta, postala bi mjesto novih naucno-istrazivackih programa, novih ruralnih strategija, lokalnih ekoloskih planova, spajajuci racionalno koriscenje eko-sistema uz sto bolje ocuvanje prirode i bioraznovrsnosti ovog podrucja, sa obnovom tradicionalne seoske privrede (ukljucujuci i poljoprivredu), seoski turizam (agro-eko-turizam), pravilno prostorno planiranje i zoniranje.

Veoma vaznu ulogu u proglasenju Bardace Ramsarskim mjestom imaju, pored istrazivaca-eksperata i resorna ministarstva u Vladi Republike Srpske, prije svega Ministarstvo za prostorno uredjenje, gradjevinarstvo i ekologiju, a pored njega i druga ministarstva: Ministarstvo poljoprivrede, sumarstva i vodoprivrede, Ministarstvo prosvjete i kulture, Ministarstvo privrede, energetike i razvoja, Ministarstvo nauke i tehnologije, Ministarstvo trgovine i turizma, te Ministarstvo finansija. Neophodna je cvrsca veza i koordinacija izmedju pojedinih, pomenutih, ministarstava u Vladi Republike Srpske, kako bi se postiglo racionalno i odrzivo koriscenje osjetljivog i vaznog eko-sistema Bardace i njegovo ocuvanje za buducnost.

Mocvara Bardaca je sacinjena od 10 ha prirodnih bara i mocvara i 657 ha prirodnih i vjestackih ribnjaka. To je bila prirodna mocvara, znacajno staniste za divlje zivotinje (ukljucujuci endemske vrste) kao i odmoriste za ptice selice. Postoji jaka potreba za oporavak ovog osjetljivog ekosistema, koji bi u tom slucaju privlacio interes naucnika-istrazivaca i turista i omogucio ekonomski razvoj podrucja.

Bardaca zauzima oko 3.500 ha i podjeljena je na sljedece kategorije koriscenja zemljista:

Koriscenje zemljista u ekosistemu Bardaca